كنفرانس علمي و سياست خارجي

اين سال ها اگر به سفارت خانه هاي خارجي مخصوصاً اروپايي ها رفته باشيد حتماً رفتار نامناسب و بعضاً توهين آميز كاركنان سفارت نسبت به شهروندان ايراني را ديده ايد. صف هاي طولاني در خيابان و پشت در سفارت، نوبت هاي چندماهه يا چند هفتگي، درخواست هاي عجيب و غريب براي ارائه مدارك ترجمه شده از دارايي ها، املاك، حساب بانكي، گواهي اشتغال، تأييديه پرداخت هزينه هتل و امثالهم كه در عرف بين المللي متداول نيست همواره پيش روي ايرانيان بوده است. همه اين ها را اضافه كنيد به احتمال زياد نگرفتن ويزا از يك كشور اروپايي.
پس از چند بار رفت و آمد به سفارت مجارستان اين كشور از دادن ويزا به من سر باز زد. مقاله من در چهاردهمين كنفرانس بين المللي آموزش با محوريت "دموكراسي، آزادي و كارآفريني در بستر جامعه مدني جهاني" پذيرفته شده بود و قصد داشتم جهت ارائه آن به شهر پچ مجارستان سفر كنم. اين كنفرانس توسط شوراي جهاني برنامه درسي و آموزش (WCCI) كه امسال چهل ساله شده و مقر اصلي آن در آمريكاست برگزار مي شود.
دبير آمريكايي كنفرانس پس از شنيدن خبر عدم دريافت ويزا خيلي عصباني و متعجب شد و بلافاصله از دبير مجارستاني خواست تا با سفارت در تهران تماس بگيرد؛ او هم چنين كرد اما خبر نداشت كه ديپلماسي ايران با دنيا چگونه است.
من هم كه خيلي ناراحت بودم برايش چنين نوشتم:

... In this age that you give lectures and write papers on Dmocracy, Freedom and Human Right in 14th WCCI conference there are still many people who are harmed and bereaved of their rights. They can't even take part in a scientific society to present their ideas; only because of political problems between governments. Here in Iran is no democracy, no freedom and no human right. Universities and academic people are threatened, arrested and suffered for their idea, because here thinking is forbidden; and I believe there's no difference between Iranian dictator government and an european government who looks politically at an academic person and behaves very rude to him. I wish your discussion about Democracy, Freedom and Human Right be fruitful and redound to a peacefull world where is no difference between races, ethnicities, religions, genders and nationalities...

به گفته دبير كنفرانس نوشته من در جلسه هيئت رئيسه خوانده شده و پيشنهاد شده كه مقاله من از طريق ويدئوكنفرانس ارائه شود. ظاهراً اولين باري بود در اين كنفرانس كسي بدين صورت مطلب ارائه مي كرد. در ابتداي جلسه خانم دبير با لحن خاصي گفت ايشان عليرغم اينكه همه مدارك و مستندات لازم براي اخذ ويزا را داشته اند به ايشان ويزا داده نشده است.

ديروز مقاله ام را با عنوان "Objection Skills as a Neglected Curriculum in Iran" (چكيده، اسلايد) از طريق ويدئوكنفرانس ارائه كردم و مورد استقبال واقع شد. اما...

اما بيش از اينكه نگران و ناراحت ضررهاي مالي و وقت و انرژي كه صرف كردم باشم اين سؤال آزارم مي دهد كه تا كي بايد فقط به خاطر ايراني بودن از خيلي چيزها محروم باشيم؟

روز معلم

   سال گذشته سال خداحافظي با چهار معلم عزيز بود. آقاي ديانت فر ناظم مدرسه راهنمايي كه در حال كمك به آسيب ديدگان يك تصادف رانندگي خود دچار سانحه شد. مستر ساعتي معلم دوست داشتني زبان اول و دوم دبيرستان؛ آقاي ايوبي نويسنده و معلم ادبيات اول راهنمايي و آقاي فريپور معلم فيزيك سوم راهنمايي. اما همه ي اين تلخي ها با شيريني پيدا كردن يك معلم ديگر كمرنگ شدند.

   هر سال روز معلم انگار گمشده اي داشتم. تقريباً با همه¬ ي معلم هاي دوران راهنمايي و دبيرستان و حتي معلمان دوران دبستانم پيوسته در تماس بوده ام و يا حداقل دورادور از احوالاتشان با خبر بوده و هستم. با تعدادي فعاليت هاي مشترك كاري داشته و در حال حاضر با عده اي از ايشان همكارم. اما همواره كسي بود كه دوستش داشتم و از جفاي روزگار از او دور افتاده بودم. معلم كلاس اول دبستان، كسي كه اولين خاطرات مدرسه اي من با او تداعي مي شود. كسي كه از حول و هراس روزهاي آغازين مدرسه به او پناه مي بردم و از تشويش هاي بي امان پسر بچه ي لوس و بچه ننه ي شش ساله ام در آغوش او آرام مي گرفتم. درست بيست سال بود كه هر سالم را با مدرسه شروع مي كردم و هر سال اول مهر و روز معلم بغض گلويم را مي گرفت و صداي معلم كلاس اول را مي شنيدم كه با نگاهي مهربان و لبي هميشه خندان مي گفت : "چي شده پسر گلم؟" تنها نشاني كه از او داشتم دست خط زيبايش پاي صفحه صفحه ي دفتر ديكته اي بود كه بيست سال نگهش داشته بودم. هيچ وقت فراموش نمي كنم كه چگونه قلم در دست مي گرفت؛ نوشتنش آنقدر براي منِ كلاس اولي سريع به نظر مي آمد كه گويي رودخانه اي روي كاغذ روان مي شود.

   ده سال پيش به مدرسه اي رفتم كه من و او همديگر را آنجا پيدا كرديم به اميد اينكه نشاني از او پيدا شود. مدرسه كاملاً عوض شده بود. مدرسه دخترانه جاي مدرسه پسرانه ما را گرفته بود و از معلمان مدرسه هيچ كس گمشده مرا نمي شناخت. سراغ خانه اش رفتم؛ همان خانه اي كه ساعت ها من و دو پسرش با هم بازي مي كرديم. اسم پسرها خاطرم نبود اما مي دانستم كه تنها كساني بودند كه دوست داشتم جاي برادر نداشته ام باشند تا خانم معلم بيشتر و براي هميشه مهربانانه مرا صدا بزند "پسرم!" از آن خانه رفته بودند و صاحب خانه جديد هيچ نشاني از ايشان نداشت. سراغش را از همسايه ها گرفتم يكي گفت به كرج رفته اند. پسرش تيزهوشان كرج درس مي خوانَد و خانم ثانوي و شوهرش كه مدير مدرسه ما بود نيز به آنجا منتقل شده اند. سال ها از طريق آموزش و پرورش كرج جويا شدم تا بلكه پيدايش كنم كه هر بار تلاشم بي نتيجه ماند. سال گذشته در كمال نااميدي ايميلي به انجمن فارغ التحصيلان شهيد سلطاني كرج زدم. ايميل واقعاً عجيب و خنده دار است ببينيد:

   "... مدتي است كه دنبال يكي از آشنايان قديم مي گردم آخرين ردي كه پيدا كردم به مدرسه تيزهوشان كرج مي رسيد. يكي از فارغ التحصيلان سال هاي 77 تا 79 شهيد سلطاني به اسم آقاي جمالي يا جلالي پدرش ... هم مدير يك مدرسه در شهرك انديشه شهريار بوده و حدوداً در سال 71 به كرج منتقل شده اند . دو برادر بودند كه مطمئن نيستم هر دو در تيزهوشان بوده اند يا نه. حدوداً با يك سال فاصله سني. مادرشان خانم اعظم ثانوي هم معلم بودند. اگر خبري نشاني از ايشان داريد يا مي توانيد پيدا كنيد لطف بزرگي به من كرده ايد. البته مي دانم كه اطلاعاتم ناقص و عجيب است. منتظر خبر هستم..."

   مدير سايت با حسن نظر اين ايميل را براي دو نفر از كساني كه مشخصات مورد نظر را داشته فرستاد. تا اينكه چند روز بعد وقتي سركلاس خواستم فايلي را از ايميلم به دانش آموزان نشان دهم؛ در ميان ايميل هاي رسيده ايميلي از بهمن جمالي دريافت كردم كه نوشته بود:

   "سلام پسر گلم

من ثانوي هستم مادر بهمن. همون که دنبالش بودي. منم خيلي به فکر تو بودم. خيلي دوست داشتم بدونم به کجا رسيدي. خيلي دوست دارم ببينمت"

   در پوستم نمي گنجيدم. كم مانده بود اشكم سرازير شود. خيلي دشوار بود كه سيل احساساتم را در كلاس زبان انگليسي كه كسي حق نداشت در آن فارسي صحبت كند به زبان بيگانه تبديل كنم و دانش آموزان را نيز در شادي ام شريك كنم. بعد از كلاس سراغ تلفن رفتم قلبم داشت از سينه ام در مي آمد. نتوانستم تماس بگيرم و صدايش را بشنوم. مي خواستم فرياد بزنم. دوست داشتم به همه بگويم كه چه كسي را پيدا كرده ام.

                                     نمي دانم چرا ثانوي ناميده اند اش اوكه براي من اولين بود.

آموزش قرآن

يك. در مجموعه مقررات آموزش و پرورش مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش آمده است كه مدارس موظف اند در هفته حداقل دو ساعت به درس قرآن اختصاص دهند. بنابراين در يازده سال آموزش عمومي و متوسطه (بدون احتساب پيش دانشگاهي) و در نظر گرفتن بيست و پنج هفته آموزش در سال هر دانش آموز حداقل پانصد و پنجاه ساعت به طور مستقيم تحت آموزش قرآن قرار مي گيرد. فعلاً از آموزش هاي غيرمستقيم مثل درس عربي و تعليمات ديني (هديه هاي آسمان، دين و زندگي و...) همچنين فعاليت هاي دانش آموزي مانند مسابقات قرآن، ديوارنوشته ها و فعاليت هاي پرورشي صرف نظر مي كنيم.

دو. در دوره آموزشي سربازي سه شنبه ها صبح كلاس قرآن داشتيم. در گروهان ما صد نفر شيعه بودند و پنج نفر سني كه با خود من مي شديم يكصد و شش نفر. از اين تعداد تنها شش نفر مي توانستند از روي قرآن بخوانند. اينكه غلط يا درست مي خواندند و آيا معني آن را مي فهميدند يا چيزهاي ديگري از اين دست در اينجا موضوع صحبت من نيست.

سه. از بين صد و شش نفر كه همه در مدارس جمهوري اسلامي و بعد از گذراندن قانون فوق الذكر درس خوانده بودند تنها من و پنج نفر اهل سنت از استان ها و مناطق جغرفيايي مختلف مي توانستند قرآن بخوانند. اين گزاره دو نتيجه مي تواند داشته باشد. (البته مي توانيد روي روش نمونه گيري و قابليت اعتماد و قابليت تعميم اين استنتاج ترديد كنيد، اگرچه در هر نمونه گيري ديگري هم نتايج كم و بيش مشابه خواهد بود.) اول اينكه آموزش قرآن در مدارس كاملاً شكست خورده و غير اثربخش است؛ و دوم اينكه خانواده هاي شيعه اگر نگوئيم به مسائل ديني حداقل به قرآن كم توجه اند.
چهار. و اين تنها گوشه اي است از تعليم و تربيت اسلامي در مدارس ايران...

اسم ها و طلسم ها

اين نوشته را سال ها قبل آرش ابوترابي براي شاگردان من نوشت و در ويژه نامه نوروزي نشريه دانش آموزي خطخطي منتشر شد. اين نوشته را خيلي دوست دارم و بهار هر سال چند بار مي خوانمش، زيباست:

اسم ها و طلسم ها

چيزهايي هست مثل اسم هايي كه وقتي به زبان مي آوري تازه مي شوي مثل نفس كشيدن روي علف هاي تازه چيده، مثل بهار.

بهار اسم بخشايش خداست. به هيچ چيز ديگري احتياج نيست. با چشم هاي بسته يا چشم هاي باز، نشسته يا ايستاده، كافي است چند بار بگويي " بهار" و زمستان را ببخشي تا بخشيده شوي، تازه شوي و بي اندازه شوي.

بايد لغتنامه را باز كرد. بايد لغت خواند. از اول به آخر، از آخر به اول، چند بار:

بهار      بهانه      بهشت

بهشت    بهانه        بهار

بهار اسم آفرينش خداست. دفتر مشق هاي عيد را باز كن. بايد لغت آفريد. بايد در شش روز تمام لغت هاي خوب خدا را نقاشي كرد؛ زيرا خدا در شش روز آفريد و تو درست شكل خدايي. از آن ها كه هر دوي شما را ديده اند بپرس.

روز اول : آسمان را بكش و در آن روزني بگذار كه فرشته ها پايين بيايند و بالا بروند و ستاره ها را مثل تابلوهاي راهنما بچين تا فرشته ها راهشان را گم نكنند. آسمان اسم بلند خداست.

روز دوم : دريا را بكش و روي نقاشي ات خم شو تا تصوير خود را ببيني. آب آيينه لغزان راستي هاست. آب اسم پاكي خداست.

روز سوم : نه با رنگهاي تيره، نه با رنگهاي چرك؛ زمين را با روشنايي نور بكش. زمين اسم بردباري خداست.

روز چهارم: و چند درخت بكش و چند گل اين ها اسم هاي زندگي خداست و چند علف بكش تاگوسفنداني كه در روز پنجم خواهي كشيد گرسنه نمانند.

گوسفندها را بكش تا مي تواني گوسفند بكش. تمام نقاشي ات را پر كن : گوسفندهاي بالدار براي آسمان ها و گوسفندهاي باله دار براي درياها. گوسفند نام مهرباني خداست.

حالا روز ششم است. آن گوسفند درست وسط نقاشي، منم و آن كوچك ترين تويي و "خداوند شبان ماست."

خدا را نكش. بچه ها چيزهاي سخت نمي كشند. چيزهاي سخت را به نقاشان ِ زبردست بسپار. نقاش هايي كه از كوه پايين مي آيند و تصوير فرشته اي را كه ديده اند با موج هاي صدا رنگ مي كنند.

آفرينش تمام شد.

روز هفتم را كاش از صبح تا شب استراحت كني. چرا كه خداوند " در روز هفتم آرام گرفت. " و تو درست شكل خدايي. از آنها كه هر دوي شما را ديده اند بپرس.

استفاده بهينه از تأخير هواپيما

ظاهراً اگر بخوام صبر كنم تا نوشته هاي طولاني و مفصلم بالاخره يه روزي آماده انتشار در اينجا بشن موهام رنگ دندونام ميشه.


- تا حالا در يك مساحت دو متر مربعي چهار تا لپ تاپ ديده ايد؟

- به ندرت، مثلاً در لپ تاپ فروشي هاي بازار رضا يا پايتخت يا شايد بعضي جلسات با آدم هاي مهم!

- تا حالا در يك مساحت دو متر مربعي پنج تا آخوند ديده ايد؟

- به ندرت، مثلاً در تاكسي هاي قم. حتي در مجلس خبرگان هم اين تراكم (دو و نيم آخوند بر متر مربع) كم نظيره!

- تا حالا در دو رديف صندلي هاي فرودگاه ديده ايد كه پنج نفر اينقدر كار واجب داشته باشند كه به شدت سرشون تو لپ تاپ هاشون باشه؟

- اين يكي رو هرگز نديده بودم. حتي در پروازهاي كرمان كه بيست نفر اساتيد دانشگاه سوار بودند.

من همه اين عجايب رو يك جا ديدم و صحنه رو شكار كردم. اين عكس رو ديشب در فرودگاه مشهد گرفتم. بد جنسي نكنيم اسمش رو بگذاريم استفاده بهينه از تأخير هواپيما.

شب شعر عاشورا

   وقتي "حال" نداري، يا "آينده" روشني داري كه بايد به آن پناه ببري مثل ايام پرملال سربازي و اميدوار باشي و يا به دامان امن "گذشته" پناه ببري. حسن اش اين است كه در گذشته دلواپس هيچ چيز نمي شوي چون همه چيز قبلاً اتفاق افتاده است. نگران اين بشود يا نشود نيستي چون خوب يا بد همه چيز برايت معلوم است؛ مخلص كلام اين كه هيچ چيز با دست كاري از اين بدتر نمي شود. پس با خيال راحت در گذشته مي توان تفرج كرد و ملاحظه "حال" و "آينده" را نداشت.

   چند روز پيش كه داشتم خاطرات مكتوبم را زير و رو مي كردم دست نوشته هاي دل انگيزي چشمانم را قلقلك داد. نوشته ها شعر بودند اما نه شعر كلاسيك؛ شعر نو بودند، خيلي نو. نوشته ها مربوط مي شد به چهارمين شب شعر عاشورا كه گمانم آخرينش بود.

   اولين شب شعر عاشورا در محرم سال 1377 به ابتكار مرتضي پايه شناس و همت هم دوره اي هاي ما حسين نبيان، دانيال كشاني، سهيل نيكزاد، حبيب امامي، دانيال شاه زمانيان، روح اله گيتي نژاد، ميثم احمدي، محمد كاوياني، من و احتمالاً ساير دوستان با حمايت بهزاد عزيز محمدي (اين تركيب را اولين بار دانيال كشاني در يكي از شب شعرها به كار برد.) در آمفي تئاتر دبيرستان علامه حلي برگزار شد. اگرچه دانيال به عنوان اولين مجري اين شب شعر چنان اجراي خوبي داشت كه اجراهاي آقاي ارسلان (سيد محمد) روحاني را تداعي مي نمود ولي اين سهيل بود كه در اجراهاي سال هاي بعد حاجت روا (!) شد.

   دست نوشته ها چيزهايي بودند كه دانيال شاه زمانيان و روح اله گيتي نژاد براي حاضران قرائت كردند. از آن جايي كه فكر نمي كنم از دوستان كسي به اين ها دسترسي داشته باشد (حتي نويسندگان آن) آن ها را اينجا مي گذارم بلكه خوانده شوند.